شرح حدیث ، جنود عقل و جهل

سماعه بن مهران، راوی این حدیث (جنود عقل و جهل) می‌گوید: نزد امام صادق (ع) بودم، در حالی که جمعی از یاران و اصحاب آن حضرت گرد ایشان بودند، سخن از عقل و جهل به میان آمد. آن حضرت فرمود: «عقل و لشکر او و جهل و لشکر او را بشناسید تا هدایت شوید.» آن‌گاه امام (ع)، بنا به درخواست راوی با ذکر مقدمه‌ای درباره‌ی چگونگی آفرینش عقل و جهل، لشکریان هر یک از آن‌ها را (که برای هر یک، 75 لشکر است) بر شمرد. حضرت امام خمینی (ره) که در دوران حیات علمی خود، پس از کسب مدارج عالی در فقه، تفسیر، فلسفه، عرفان و...، آثار گران‌سنگی به رشته‌ی تحریر درآورد، به شرح و بسط روایات، به ویژه روایات اخلاقی، علاقه‌ی خاصی از خود نشان داده است. چنان‌که از کتاب (شرح حدیث جنود عقل و جهل) برمی‌آید، ایشان پس از تألیف کتاب «شرح چهل حدیث» که ازجمله کتاب‌‌های خواندنی آن عارف دل‌سوخته است، این کتاب را نگاشته است. انگیزه حضرت امام (ره)، چنان‌که از مقدمه‌ی خود ایشان برمی‌آید، دو نکته است: 1. روش متداول علمای اخلاق برای تربیت اخلاقی، از نظر ایشان، ناکارآمد است و به تعبیر ایشان، کتب مربوط به اخلاق، به جای آن که دوا باشد، نسخه است. در واقع ایشان معتقد است که این کتاب‌ها به جای پرداختن به اصل تربیت و تصفیه نفوس، در چنبره الفاظ و اصطلاحات، گرفتار آمده‌اند. 2. حضرت امام (ره) بر این نکته‌ها پای فشرده است که هدف اصلی و غایت قصوای صدور روایات، تصفیه نفوس است. بدین ترتیب، پیشوایان دینی که از نظر ایشان اطبای واقعی نفوس‌اند و به راز و رمز تهذیب و تربیت واقف‌اند، در روایات خود، بهترین شیوه را برای این هدف برگزیده‌اند و به جای اینکه نسخه‌ی اخلاقی ارائه دهند، خود دوا را ارائه کرده‌اند.