فراز و فرود مشروطه

پیروزی نهضت مشروطیت، محصول همگرایی عمومی در انگیزه و عمل بود و نشان از پیشتازی مردم ایران در مقایسه با ملل آسیا، آفرقا و اقیانوسیه در مشارکت عمومی برای تعیین سرنوشت و گرایشات عدالت‌خواهانه و مترقی است. شکستن استبداد مطلقه شاهنشاهی و محدود کردن آن به قانون مصوب نمایندگان ملت، تدوین قانون اساسی، تشکیل مجلس شورای ملی، پاسخگو کردن دولت به نمایندگان منتخب ملت، دستاورد‌های بزرگی بودند. با اذعان به اینکه آرمان مشروطیت، با همه‌ی فراز و فرودها و قبض و بسط‌هایش، هم‌چنان و در نهایت پیروز است، اما نمی‌‌توان نادیده گرفت که اگر با حفظ وحت و همبستگی ملی به نهادینه کردن پیروزی‌های بدست آمده پرداخته می‌شد، ایران مسیر تحولات تکاملی خود برای نیل به توسعه و پیشرفت را بطور طبیعی می‌پیمود و بهره‌‌های بیشتر‌ی می‌برد. فراز و فرود و در نهایت ناکامی‌های نهضت مشروطه معلول علل و عوامل متعددی است اما در این میان "نقش نخبگان و رهبران"، "نقش تعامل مشروطه‌خواهان با عوام، علماء، شاه و نهاد‌های سلطنتی"، "نقش قرارداد‌‌های استعماری در دوره ظهور و قوام مشروطیت"، "نقش آرمان‌ها و عملکرد‌های سردم‌داران مشروطه و مجلس نمایندگان "، " نقش ارجحیت منافع حزبی و گروهی بر منافع ملی"، "نقش سقوط مجلس و تأثیرات جنگ جهانی اول" و در نهایت" نقش کودتای 1299 ش" از اهمیت حداکثری و بسیار زیادی برخوردار است. اثر حاضر نیز به‌طور مجزا و در 8 فصل به بررسی مستند و مستدل مطالب مذکور پرداخته است و در پی تبیین علل ناکامی نهایی نهضت مشروطیت می‌کوشد به این سؤال پاسخ دهد که: "آن‌چه در 1285 شمسی در ایران رخ داد، هدفش چه بود و چه نسبتی با جامعه‌ی ایران داشت و در نهایت مجموعه‌ی عوامل درون‌زا و بیرون‌زا و نیز عملکردها (کنش‌ها و واکنش‌ها)، چه تأثیراتی در مسیر فراز و فرود مشروطیت گذارده‌اند؟ قابل ذکر است که اثر حاضر تاریخ مفصل و جزء به جزء نهضت مشروطیت نیست و همه‌ی مراحل و جریانات آن از ابتدا تا پایان را نیز در بر نمی‌‌گیرد، بلکه تنها روایتی کوتاه، فشرده و البته موضوعی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین بحران‌ها و تحولات نهضت مشروطیت تا کودتای 1299 است؛ بدین منظور که خواننده را به طرح پرسش‌های تازه و ضرورت بازکاوی و آسیب‌شناسی تاریخ معاصر ایران برانگیزد و بدین وسیله بستری برای تحقیقات جدید و دریافت سیمایی دقیق‌تر و کارآمدتر از گذشته فراهم سازد.