اصول مخاطب شناسی

ارتباط میان انسان‌ها، سنگ بنای جامعه‌ی انسانی است و هر ارتباطی حداقل از سه مؤلفه‌ی متکلم (ارسال‌کننده‌ی پیام)، پیام (متن/ کلام)، مخاطب (دریافت‌کننده‌ی پیام) تشکیل می‌شود. هدف از برقراری ارتباط نیز نقل و انتقال پیام است. هر متکلم برای اینکه پیام خود را به بهترین شکل به مخاطب ارائه کند، نیازمند آن است که اطلاعاتی در مورد مخاطب داشته باشد و بر مبنای آن اطلاعات، به محتوایی که در دست دارد، شکل و ساختاری منطقی و اثربخش بدهد. کتاب نهج‌البلاغه مجموعه‌ای متشکل از پیام‌هایی دینی و اخلاقی است که خطاب به مردمی با ویژگی‌های گوناگون بسیار بیان شده است، با وجود گوناگونی پیام‌ها و مخاطبانِ این کتاب، همه‌ی سخنوران بزرگ ادبیات عربی و پارسی برآنند که انتقال پیام در این کتاب به شکلی تحسین‌برانگیز صورت گرفته، به گونه‌ای که آن را بزرگ‌ترین شاهکار ادبیات عربی پس از قرآن قرار داده است؛ چرا که شاخصه‌ها و معیارهایی صحیح و مؤثر را برای تقسیم‌بندی مخاطبان به کار برده است. این پژوهش با سیری در نهج‌البلاغه به جستجوی این شاخصه‌ها می‌پردازد. شاخصه‌هایی که از نظر جامعیت و روش‌مندی در تمامی ادوار قابل استفاده و با حذف مواردی که با نقش سنتی مخاطب در دوره‌ی اولیه‌ی اسلام در تضاد است، کاملاً بر اصول علمی مبحث مخاطب‌شناسی در علم ارتباطات قابل تطبیق است.